Historičar iz Skoplja, Fatmir Lumani, po nacionalnosti Albanac, smatra da kontroverza promašuje poentu.
„Postoji toliko mnogo historijskih primjera saradnje između Albanaca i Makedonaca“, napominje on, navodeći da je jedan od njih njihov zajednički cilj-oslobađanje od osmanske vlasti, pri čemu kao primjer navodi Dervisha Hime, aktivistu albanskog oslobodilačkog pokreta koji je održao govor na sastanku Unutrašnje makedonske revolucionarne organizacije, VMRO-a, u Ohridu, u čijoj se blizini nalazi mjesto u kojem je rođen.
„Rekao je da Albanci i Makedonci imaju iste interese“, objašnjava Lumani. „Da se oslobode i postignu samoupravu i da zbog tog cilja trebaju sarađivati“.
Nakon toga, 1909-1910., u regionima gradova Kičevo, Debar i drugim mjestima, pojavili su se zajednički makedonski i albanski oružani odredi, kaže Lumani.
„Kao i u svakom nacionalnom pokretu, tako i u Makedoniji postoje historijske ličnosti koje se univerzalno smatraju pozitivnima, a postoje i neke koje su dio istog korpusa, ali koje su zbog nekih svojih aktivnosti ili sklonosti obilježene kontroverzama ili ih neki smatraju neprihvatljivima“, naglašava on za BIRN.
„Historija se ne može prepraviti, ali ono što iz nje naglašavate je vrlo važno“, dodaje on.
Lumani takođe napominje da je Hasan Prishtina, važna ličnost u Albanskom ustanku 1912. godine a kasnije premijer Albanije, bio u direktnom kontaktu i provodio zajedničke aktivnosti s tadašnjim vođama VMRO-a, uključujući Todora Aleksandrova i Petra Čauleva, uključujući baze na teritoriji današnje Albanije iz kojih je VMRO mogao djelovati.
„Ovo su manje poznate činjenice o našoj historiji“, ističe on.
BIRN je pokušao kontaktirati Institut za duhovno i kulturno naslijeđe Albanaca, državni akademski i kulturni istraživački institut u Sjevernoj Makedoniji, i njegovog direktora, Skendera Asanija, ali bezuspješno.
Litovski naglašava: „Imamo trenutke povezanosti, posebno s Albancima. Mnogi Albanci su se pridružili partizanskom pokretu i uveliko pomogli u oslobođenju zapadne Makedonije. Uzmimo za primjer partizanku Ibe Palikuqu. Zatim su došla civilizacijska dostignuća nakon Drugog svjetskog rata, poput masovnog opismenjavanja stanovništva, uključujući i Albance“.
Palikuqa je bila Albanka, partizanka iz Debra, koja je postala jedna od najpoznatijih boraca otpora u Makedoniji tokom Drugog svjetskog rata. Poginula je u septembru 1944. tokom borbi kod Kičeva protiv snaga Balli Kombetara. Proglašena je Narodnim herojem Jugoslavije.
„Ako sjednete i pitate makedonske i albanske historičare o ovim pitanjima, svaki od njih će izaći s argumentima koji podržavaju njihovu stranu i etnocentrične stavove“, dodaje Litovski. „Ali gotovo da i nema napora da se ova dva narativa približe“.
„Iskreno, to bi bilo vrlo teško, posebno sada kada politika, iz svojih razloga, teži da drži monopol nad obilježavanjem historije i najglasniji je glas koji ljudi čuju“, zaključuje on.