Devedesete godine prepune su primjera političke manipulacije historijskim sjećanjem.
Uoči rata i tokom sukoba, na primjer, srpski mediji i političari uporno su prikazivali ustaški koncentracioni logor Jasenovac iz Drugog svjetskog rata kao simbol stalne, ne samo historijske, prijetnje, kaže Popović.
S druge strane, hrvatski lideri su se okrenuli komemoracijama u Bleiburgu – masakru kojeg su 1945. godine počinili partizani nad desetinama hiljada ustaških vojnika i civila hrvatske i bošnjačke nacionalnosti, bilo simpatizera, porodica ustaških zvaničnika ili samo civila koji su bježali od straha od odmazde partizana – i reinterpretacijama ustaško-partizanskog sukoba kako bi legitimizirali vlastite teritorijalne ambicije i učvrstili narativ o „odbrani od srpskog agresora“.
„U bošnjačkom kontekstu, reference na stradanje Muslimana u istočnoj Bosni tokom 1940-ih korištene su da se sukob 1990-ih prikaže kao ponavljanje historijskih obrazaca i ojača narativ o vječnoj žrtvi“, dodaje Popović.
Različite interpretacije, revizije i obračuni sa spomenicima i ličnostima iz Drugog svjetskog rata nisu bili ograničeni samo na riječi – provodili su se i u praksi.
Uoči krvavog raspada Jugoslavije, a intenzivnije tokom sukoba, spomenici posvećeni dešavanjima u Drugom svjetskom ratu nestajali su iz javnih prostora širom BiH ili su uništavani, gubeći svoj društveni značaj.
„Gotovo nijedan grad nije izbjegao uklanjanje ili vandaliziranje takvih spomenika kao sjećanje na zajedničku prošlost“, potencira Čusto. „Ovo je bio čin obračuna ne samo s prethodnim sjećanjem, već i s jugoslavenskom državom i društvom“.
Pisac i istraživač iz Illinoisa, Donald Niebyl, osnovao je bazu podataka Spomenik kako bi ispitao historiju i naslijeđe spomenika, javne umjetnosti i arhitekture bivše Jugoslavije, olakšavajući učenje i bolje razumijevanje historijskih artefakata koji se često pogrešno shvataju.
„Slovenija je, na primjer, bila prilično odlična u očuvanju memorijalnih mjesta NOB-a, dok su mjesta poput Bosne ili Hrvatske doživjela uklanjanje, uništavanje ili zamjenu mnogih takvih spomenika“, kazao je Niebyl.
„U ovim regionima, takvi uticaji su posljedica mnogih faktora, kao što su posljedice jugoslovenskih ratova, ljutnja prema Jugoslovenskoj armiji, razočaranje komunizmom, kao i promjene u ideologiji, identitetu, nacionalizmu, religiji itd“, dodaje on.
Postoje brojni primjeri bisti „nepoželjnih“ partizana i učesnika NOB-a koji su nestali iz javnih prostora ili su uništeni. Biste ljudi koji pripadaju drugim etničkim grupama su uklonjene ili razbijene, dok su one koje predstavljaju etničku grupu koja čini većinu ili drži vlast na datom području namjerno ostavljene netaknute.
Novalić smatra da je sam Drugi svjetski rat postao „etniziran“, tako da u javnom sjećanju opstaju samo heroji „ispravne“ etničke pripadnosti.
Kolaboracionističke snage se istovremeno rehabilituju jer se, iz nacionalne perspektive, smatraju onima koji su se „borili za našu kauzu“ i stoga zaslužuju poštovanje, dopunjava on.
U Bosanskom Petrovcu, na zapadu BiH, u Parku narodnih heroja nekada su se nalazile 22 biste „narodnih heroja“ tog grada. Danas ih je samo tri. Ostale su, prema riječima lokalnog gradonačelnika, uklonjene i pretopljene.
Biste koje su uklonjenje su biste pojedinaca iz drugih etničkih zajednica koje se nisu uklapale u nacionalističke projekte, ističe Dupanović.
„Uništenje gotovo cijelog parka, u kojem su danas ostale samo tri od 22 biste, predstavlja ne samo čin brisanja kulturno-historijskog naslijeđa, već i pokušaj potpunog prekida antifašističkog identiteta grada“, naglašava on.
Krivica i na strani partizana